Otwarta nauka zaczyna się od dostępności
Międzynarodowe projekty badawcze łączą zespoły, instytucje i społeczności z różnych krajów. Aby ich rezultaty mogły przynieść szersze korzyści, nie wystarczy opublikować artykułu naukowego. Wiedza musi być dostępna, zrozumiała i możliwa do ponownego wykorzystania, a odbiorcy powinni mieć szansę uczestniczyć w rozmowie o badaniach.
Otwarta nauka oznacza udostępnianie wiedzy naukowej w sposób ułatwiający dostęp i ponowne wykorzystanie. Obejmuje również otwieranie procesu tworzenia i komunikowania wiedzy na udział osób spoza środowiska akademickiego. Nie jest więc wyłącznie kwestią publikowania wyników bez opłat. Dotyczy także danych, oprogramowania, infrastruktury, komunikacji i relacji między badaczami a społeczeństwem.
W projektach finansowanych z programu Horyzont Europa wymagane są otwarty dostęp do publikacji oraz dostęp do danych badawczych. Obowiązuje przy tym zasada „tak otwarte, jak to możliwe, tak zamknięte, jak to konieczne”. Oznacza to, że materiały należy udostępniać szeroko, o ile pozwalają na to kwestie ochrony danych, bezpieczeństwa i uzasadnionych interesów projektu. Otwartość nie zwalnia z obowiązku ochrony uczestników ani informacji poufnych.
Znaczenie otwartej nauki podkreśla również UNESCO. W listopadzie 2021 roku jej rekomendację w tej sprawie przyjęło 193 państwa członkowskie. Organizacja udostępnia też platformę z interaktywnymi zestawieniami, które pokazują postępy między innymi w zakresie polityk, infrastruktury, kompetencji i zachęt.
Jak udostępniać wyniki, by można było z nich skorzystać?
Podstawą upowszechniania są publikacje, dane i oprogramowanie badawcze. Repozytoria oraz otwarte platformy pomagają materiały przechowywać, opisywać i udostępniać. Identyfikatory cyfrowe ułatwiają ich odnajdywanie i cytowanie, a uporządkowane opisy pozwalają innym ocenić, czy zasoby odpowiadają ich potrzebom. Dzięki temu wyniki mogą być nie tylko czytane, lecz także wykorzystywane w kolejnych badaniach.
Otwarte repozytorium nie gwarantuje jednak, że odbiorcy znajdą publikację albo zrozumieją jej znaczenie. Dlatego warto łączyć materiały naukowe z przystępnymi formami objaśnienia: streszczeniami, wizualizacjami, krótkimi tekstami, nagraniami i webinarami. W projektach międzynarodowych istotna jest także dostępność językowa. Wielojęzyczne publikowanie i tłumaczenie najważniejszych treści pozwalają dotrzeć do osób, które nie posługują się językiem publikacji naukowej.
Treści można udostępniać na stronie projektu, w repozytoriach, mediach społecznościowych i podczas wydarzeń online. Dobór kanału powinien zależeć od odbiorców, a nie od przyzwyczajeń zespołu. Warto określić, kto ma skorzystać z danego materiału, jaką wiedzę już posiada i w jakiej formie najłatwiej do niego dotrzeć. Przy planowaniu obecności cyfrowej przydatne jest także przeanalizowanie sposobu prezentowania treści na różnych stronach, na przykład turbowlepa.pl, i dopasowanie własnych materiałów do ich odbiorców oraz kontekstu.
Rezultaty warto udostępniać możliwie szybko, także na wczesnych etapach badań, jeśli pozwalają na to zasady projektu i bezpieczeństwo danych. Plan zarządzania danymi oraz plan komunikacji, upowszechniania i wykorzystania rezultatów pomagają ustalić, co, komu, kiedy i w jakiej formie zostanie udostępnione. Dzięki nim komunikacja nie jest jednorazowym działaniem po zakończeniu badań, lecz częścią ich realizacji.
Upowszechnianie i angażowanie to różne działania
Upowszechnianie wyników i angażowanie odbiorców są ze sobą powiązane, ale nie oznaczają tego samego. Upowszechnianie przekazuje wiedzę określonym grupom, na przykład naukowcom, instytucjom publicznym, organizacjom społecznym lub mieszkańcom. Zaangażowanie włącza odbiorców w rozmowę, współtworzenie albo ocenę badań. Sama publikacja posta o wynikach może zwiększyć ich widoczność, ale nie tworzy jeszcze przestrzeni do udziału.
Rzetelne zaangażowanie zaczyna się od rozpoznania potrzeb odbiorców i określenia celu ich udziału. Współprojektowanie, czyli co-design, pozwala uwzględnić ich perspektywę przy planowaniu badań. Współtworzenie, czyli co-creation, angażuje ich w przygotowanie działań, materiałów lub treści. Współocena, czyli co-assessment, obejmuje zbieranie informacji zwrotnej i wspólną ocenę rezultatów. Każda z tych form wymaga jasnego określenia roli uczestników i sposobu wykorzystania ich wkładu.
Dialog można prowadzić przez webinaria, spotkania online, platformy partycypacyjne i media społecznościowe. Ważne, aby kanały umożliwiały zadawanie pytań i przekazywanie komentarzy, a zespół odpowiadał na nie w czytelny sposób. Uczestnicy powinni otrzymać informację, jak ich uwagi wpłynęły na badania. Taka informacja zwrotna wzmacnia przejrzystość i pomaga budować zaufanie.
Jak nauka obywatelska włącza społeczności w badania?
Nauka obywatelska polega na dobrowolnym udziale osób, które nie są zawodowymi naukowcami, w różnych etapach badań. Mogą pomagać określać pytania badawcze, zbierać lub analizować dane, a także oceniać wyniki. Zakres udziału zależy od projektu, dostępnych narzędzi i potrzeb społeczności. Aplikacje oraz platformy online mogą ułatwiać przekazywanie obserwacji, ale powinny jasno wyjaśniać, jak dane będą wykorzystywane.
Udział społeczny ma największą wartość, gdy jest zaplanowany w metodologii, a nie ogranicza się do promowania gotowych rezultatów. Włączenie mieszkańców w ustalanie priorytetów może pomóc dopasować pytania badawcze do lokalnych potrzeb. Z kolei udział w gromadzeniu danych lub ocenie wyników może dostarczyć zespołowi nowych perspektyw. Współpraca naukowców, instytucji publicznych, organizacji społecznych i obywateli może zwiększać przejrzystość oraz potencjalny wpływ badań.
Komisja Europejska wymienia inicjatywy wspierające rozwój nauki obywatelskiej i współpracę z odbiorcami, takie jak ECS European Citizen Science, Impetus i COALESCE. Pokazują one, że zaangażowanie społeczne może być wspierane przez szkolenia, narzędzia i sieci współpracy, a nie tylko przez pojedyncze wydarzenia promocyjne.
Jak ocenić, czy komunikacja przynosi efekty?
Ocena powinna uwzględniać zarówno dostępność materiałów, jak i jakość kontaktu z odbiorcami. Projekt może monitorować liczbę pobrań publikacji i danych, odsłony strony, udział w webinarach oraz zasięg materiałów online. Warto również śledzić liczbę pytań, komentarzy i zgłoszeń, ponieważ pokazują one, czy komunikacja zachęca do dialogu.
W nauce obywatelskiej przydatne mogą być dodatkowe wskaźniki: liczba uczestników, zebranych obserwacji oraz wkładów wykorzystanych w analizie. Nie istnieje jeden obowiązkowy zestaw mierników dla wszystkich projektów. Wskaźniki należy dobrać do celów, grup odbiorców i rodzaju działań, a następnie interpretować w kontekście. Wysoka liczba odsłon nie musi oznaczać, że treść została zrozumiana lub wykorzystana.
Skuteczna komunikacja międzynarodowego projektu łączy otwarte publikacje i dane z przystępnymi objaśnieniami oraz możliwością udziału. Jej plan powinien określać odbiorców, cele, formaty, kanały kontaktu i zasady ponownego wykorzystania treści. Gdy zespół udostępnia wyniki odpowiedzialnie, słucha społeczności i pokazuje, co zmienił ich wkład, badania stają się bardziej dostępne, przejrzyste i lepiej powiązane z potrzebami społecznymi.